Јавниот превоз е една од услугите што граѓаните ја користат секојдневно, но покрај прашањето кога ќе пристигне автобусот, постои и друго важно прашање: колку го чини градот јавниот превоз и кој го плаќа?
Во Тетово, градскиот превоз го организира Јавното претпријатие „Тетовo Транспорт“, додека Општина Тетово покрива дел од трошоците преку субвенции. За 2026 година, Советот на Општина Тетово одобри нов модел на субвенционирање кој предвидува до 18 милиони денари, или околу 293 илјади евра, за функционирањето на јавниот превоз. Официјалната одлука за субвенционирање на „Тетовo Транспорт“ за 2026 година покажува како се планира финансирањето на услугата.
Според одлуката на Општина Тетово за субвенционирањето, Општината не му исплаќа на претпријатието фиксна месечна сума. Субвенцијата се пресметува според километрите што автобусите ги поминуваат во текот на месецот. За секој изминат километар Општината предвидува 150 денари, додека вкупниот износ во текот на годината не може да надмине 18 милиони денари. Тоа значи дека средствата од општинскиот буџет се директно поврзани со функционирањето на линиите и реализираните километри. Одлуката предвидува овие средства да се обезбедат од Буџетот на Општина Тетово за 2026 година.
Но, оваа сума не треба да се поистоветува со вкупните трошоци на јавниот превоз. 18 милиони денари се максималниот општински субвенциски износ, а не вкупните расходи на „Тетовo Транспорт“. Трошоците на претпријатието вклучуваат плати и придонеси за вработените, гориво, одржување и поправка на автобусите, резервни делови, осигурување и други оперативни трошоци. Одлуката на Општината за 2026 година го образложува субвенционирањето со зголемувањето на минималната плата и високите цени на нафтата и нафтените деривати, предупредувајќи дека без финансиска поддршка постои ризик од намалување на линиите и бројот на дневните поаѓања.
Кога станува збор за приходите, важно е да се направи разлика: приходите од продажба на билети не се директни приходи на Општина Тетово, туку приходи на Јавното претпријатие „Тетовo Транспорт“. Во периодот кога превозот функционираше со наплата, приходите од билети не биле доволни за покривање на сите трошоци. Во ноември 2025 година беше објавено дека продажбата на билети покривала околу 30 проценти од трошоците, додека остатокот требало да се покрива од општинскиот буџет. Ова беше една од причините за воведувањето на бесплатен јавен превоз, како што објави извештајот за моделот на финансирање и бесплатниот превоз.
Од 2026 година моделот е променет. Општината и „Тетовo Транспорт“ воведоа систем на бесплатен превоз за граѓаните кои ги имаат подмирено обврските кон Општината, додека новиот систем користи картички и дигитална апликација. Според објавените информации за новиот систем на билети и бесплатниот превоз, граѓаните можат да аплицираат преку апликацијата TE KLIK, а предвидени се и RFID картички и дигитални билети со QR-код. Тоа значи дека стариот модел, во кој претпријатието делумно зависеше од продажбата на билети, постепено се заменува со модел во кој поголем дел од трошоците се покриваат преку јавни средства.
Колку автобуси има Тетово?
Јавниот превоз започна со пет автобуси, набавени преку Проектот за подобрување на општинските услуги со финансиска поддршка поврзана со Светската банка. Почетната инвестиција била планирана во вредност од 72,6 милиони денари, додека преку постапката за набавка автобусите биле обезбедени за 44,3 милиони денари, односно околу 720 илјади евра. Повеќе информации за оваа инвестиција се достапни во објавата на Министерството за финансии за автобусите во Тетово.
Податоците објавени во 2025 година, исто така, ја опишуваат флотата на „Тетовo Транспорт“ со пет автобуси. Во тој период градскиот превоз функционирал со четири линии, додека во зимската сезона имало и линија до Попова Шапка, според информациите за линиите и автобусите во Тетово.
За граѓаните, еден од најголемите проблеми не е само бројот на автобуси, туку да знаат каде се наоѓа автобусот и кога ќе пристигне. За ова веќе постојат дигитални алатки. Апликацијата „GoPublicTransport“, креирана од двајца млади од Тетово, ги собира податоците за линиите и возниот ред на „Тетово Транспорт“ и им овозможува на корисниците да ги видат линиите, станиците и возниот ред. Апликацијата е создадена токму со цел информациите за јавниот превоз да бидат полесно достапни за граѓаните, како што објаснува написот за апликацијата GoPublicTransport.
Сепак, постои разлика меѓу планираниот возен ред и реалната локација на автобусот. Креаторите на GoPublicTransport предложиле системот дополнително да се развива со следење во реално време, преку поврзување на GPS-системите на автобусите со апликацијата. Според нив, таков систем би им овозможил на граѓаните на мапа да видат каде се наоѓа автобусот и колку време останува до неговото пристигнување. Во моментов, официјален јавен систем за следење на автобусите во реално време не е потврден во официјалните извори што ги проверивме; повеќе за предлогот е наведено во изворот за GoPublicTransport.
Постои и апликацијата NOTaxi, која обезбедува информации за возниот ред на автобусите во Тетово, покрај други услуги поврзани со транспортот. Апликацијата е достапна за Android и iOS и нуди информации за автобускиот возен ред во Тетово, но тоа не значи дека прикажува GPS-локација на автобусите во реално време. Корисниците можат да ги проверат достапните информации преку NOTaxi на Google Play и NOTaxi на App Store.
Кога станува збор за линиите, градската мрежа е проширена во однос на почетокот на јавниот превоз. Податоците објавени во 2025 година покажуваат четири главни линии: линија 1, линија 1/A, линија 2 и линија 3, кои поврзуваат различни делови од градот и околните населени места. Во зимската сезона функционира и превозот на релација Тетово–Попова Шапка. Во јануари 2026 година, Општината повторно објави распоред за автобускиот превоз на оваа релација, со поаѓања од Тетово во 08:00 и 10:00 часот и враќање во 14:45 и 16:00 часот. Деталите се достапни во информацијата за линијата Тетово–Попова Шапка.
Но најинтересното прашање за иднината е дали Тетово ќе има повеќе автобуси. За ова постои јавно објавен план. Општината најави дека Тетово е вклучено во планот за обезбедување пет нови електрични автобуси, а најавено е и проширување на јавниот превоз кон руралните подрачја и планинските села. Во истите планови се споменува и набавка на четири минибуси за покривање на селата на Шара, според извештајот за електричните автобуси и проширувањето на превозот.
Засега може да се потврди дека петте електрични автобуси се планирани, но нема официјален документ што определува точен датум за нивната испорака. Затоа е важно да се прави разлика меѓу најавена инвестиција и автобуси кои веќе се набавени и пуштени во сообраќај. Без официјално соопштение за испораката, не би било точно да се каже дека флотата веќе е зголемена од пет на десет автобуси.
Изработка на План за одржлива урбана мобилност на град Тетово
Друга важна промена е планирањето на мобилноста. Во програмата на Општината за 2026 година е предвидена Изработка на План за одржлива урбана мобилност на град Тетово, со планирана вредност од 7,4 милиони денари. Овој план е важен затоа што мобилноста не се однесува само на автобусите, туку и на тоа како во иднина ќе се организираат јавниот превоз, улиците, пешачките и велосипедските патеки, паркирањето и сообраќајот во градот. Оваа мерка е наведена во програмата и документите на Општина Тетово.
Во истата инвестициска програма за 2026 година се предвидени и 2 милиони денари за изградба на автобуски постојки во урбаната мрежа. Тоа покажува дека инвестициите во јавниот превоз не се ограничени само на набавка на автобуси, туку вклучуваат и инфраструктура што граѓаните ја користат при чекањето и влегувањето во автобус, како што е наведено во официјалниот документ на Општината.
Ова отвора едно важно прашање за граѓаните: каде можеме да видиме колку пари се потрошени, колку автобуси функционираат и што е планирано за следниот период? Дел од овие информации може да се најдат во Службениот гласник на Општина Тетово, каде што се објавуваат одлуки за субвенции, планови на јавните претпријатија и буџетски документи. Општината има и посебен дел за сообраќајот и патиштата, каде што се наведени надлежностите поврзани со планирањето на урбаниот сообраќај, линискиот превоз, автобуските станици и анализата на сообраќајот.
На овој начин, јавниот превоз во Тетово може да се гледа не само преку прашањето „дали дојде автобусот?“, туку и преку поширока слика: колку чини услугата, колкав дел се покрива од граѓаните, колкав дел од Општината, колку автобуси се достапни, кои линии функционираат, колку километри се поминуваат и кои инвестиции се планирани.
За 2026 година, јавно достапните податоци покажуваат модел во кој Општината предвидела до 18 милиони денари субвенции за „Тетово Транспорт“, јавниот превоз за одредени категории граѓани е бесплатен, планирани се пет нови електрични автобуси, најавено е проширување кон руралните и планинските подрачја, а Општината планира и инвестиции во автобуски постојки и поширок план за одржлива урбана мобилност. Следниот предизвик е граѓаните да можат да го следат не само планот, туку и неговата реализација: колку од средствата се потрошени, колку километри се реализирани, колку автобуси навистина сообраќаат и кога новите автобуси ќе бидат пуштени во употреба.
На крајот, современиот јавен превоз не се мери само со бројот на автобуси. Се мери и со тоа колку лесно граѓанинот може да го најде возниот ред, да види каде се наоѓа автобусот, да знае кога ќе пристигне, да разбере колку чини услугата и да види како се користат јавните средства. За град како Тетово, транспарентноста на овие податоци е исто толку важна колку и самиот автобус што движи по улиците.
Автор: Ангел Стојановски
Оваа активност е поддржана од Иницијативата за дигитална демократија CIVICUS (DDI)