Transparenca e pushtetit lokal nuk matet vetëm me numrin e dokumenteve të publikuara në faqen zyrtare të komunës. Ajo matet me mundësinë që qytetarët t’i kuptojnë vendimet, të dinë se si shpenzohen paratë publike, të marrin përgjigje në kohë dhe të ndikojnë në çështjet që përcaktojnë jetën e tyre të përditshme. Për Komunën e Tetovës, ashtu si për çdo komunë tjetër në Maqedoninë e Veriut, sfida është që transparenca të mos mbetet vetëm një detyrim formal, por të shndërrohet në një praktikë të vazhdueshme të informimit, konsultimit dhe llogaridhënies ndaj qytetarëve.
Në nivel lokal, vendimet për buxhetin, transportin publik, mirëmbajtjen e rrugëve, planifikimin urban, arsimin, mbrojtjen sociale dhe shërbimet komunale ndikojnë drejtpërdrejt në jetën e qytetarëve. Për këtë arsye, informacioni për mënyrën se si merren këto vendime, cilat prioritete financohen dhe çfarë rezultatesh arrihen nuk duhet të jetë i kuptueshëm vetëm për administratën apo ekspertët e financave. Ai duhet të jetë i qasshëm për çdo qytetar që dëshiron të dijë se si funksionon komuna e tij.
Sa transparente është Komuna e Tetovës krahasuar me komunat e tjera?
Për të vlerësuar transparencën e Komunës së Tetovës është e rëndësishme të përdoren tregues të pavarur dhe të krahasueshëm. Një nga vlerësimet e publikuara gjatë vitit 2026 është Indeksi i Transparencës së Vetëqeverisjes Lokale për vitin 2025, i realizuar nga Transparency International-Maqedonia.
Ky vlerësim pilot përfshiu tetë komuna, duke përzgjedhur komunën më të madhe për nga popullsia në secilin rajon planifikues. Tetova ishte njëra prej tyre. Vlerësimi u mbështet në një pyetësor me 91 pyetje dhe analizoi faqet e internetit, dokumentet, përgjigjet ndaj kërkesave për qasje të lirë në informata, funksionimin e administratës dhe qasjen e qytetarëve në shërbime. Metodologjia dhe përzgjedhja e komunave shpjegohen në raportin e plotë të Transparency International–Maqedonia, faqet 4–6 të PDF-së.
Sipas rezultateve të publikuara në Indeksin e Transparencës Lokale për vitin 2025, faqja 7 e raportit, renditja e tetë komunave ishte si vijon:
- Manastiri – 67 pikë
- Velesi – 60 pikë
- Shtipi – 55 pikë
- Strumica – 54 pikë
- Kumanova – 51 pikë
- Aerodromi – 49 pikë
- Tetova – 43 pikë
- Ohri – 39 pikë
Mesatarja e tetë komunave të vlerësuara ishte 52 pikë. Me 43 pikë, Tetova ishte nën mesataren e këtij grupi dhe u rendit në vendin e parafundit, përpara Ohrit. Rezultatet tregojnë se ekziston hapësirë e konsiderueshme për përmirësimin e transparencës dhe llogaridhënies, veçanërisht në publikimin e informacioneve të plota dhe në mënyrën se si qytetarët mund t’i përdorin ato.
Duhet theksuar se ky ishte një vlerësim pilot i tetë komunave, jo një renditje e të gjitha komunave të vendit. Prandaj, rezultati i Tetovës duhet të kuptohet si krahasim me shtatë komunat e tjera të përfshira në studim, jo si renditje kombëtare e të gjitha komunave.
Një tregues tjetër është Indeksi i Transparencës Aktive për vitin 2025, i cili mat publikimin proaktiv të kategorive të caktuara të informacioneve nga institucionet. Sipas rezultateve të publikuara nga Open Data më 16 shtator 2025, Tetova mori 81,4 për qind dhe u rendit në pozitën e 59-të në renditjen e përgjithshme të institucioneve të përfshira. Në vitin 2024, rezultati i saj ishte 80,6 për qind, sipas Indeksit të Transparencës Aktive për vitin 2024.
Në pamje të parë, ky rezultat duket më pozitiv sesa ai i indeksit lokal. Megjithatë, dy vlerësimet nuk matin të njëjtën gjë. Indeksi i Transparencës Aktive përqendrohet në publikimin proaktiv të informacioneve, ndërsa vlerësimi i Transparency International shqyrton më gjerësisht edhe qasjen në shërbime, përgjigjet ndaj kërkesave, punën e këshillit dhe pjesëmarrjen publike.
Prandaj, rezultatet nuk duhen krahasuar drejtpërdrejt sikur të ishin e njëjta matje. Ato tregojnë se transparenca ka disa dimensione dhe se një rezultat relativisht i mirë në publikimin e informacioneve nuk e përjashton nevojën për përmirësime në fusha të tjera.
Publikimi i dokumenteve nuk do të thotë automatikisht se qytetarët e kanë të lehtë të kuptojnë vendimet, të marrin përgjigje ose të ndikojnë në politikat lokale. Transparenca duhet të vlerësohet si nga ajo që komuna publikon, ashtu edhe nga mënyra se si informacioni përdoret dhe sa mundëson llogaridhënie reale.
Qasja në informata publike: E drejtë ligjore dhe përgjegjësi institucionale
Çdo qytetar ka të drejtë të kërkojë informacione për punën e institucioneve publike. Kjo e drejtë mbështetet në Ligjin për Qasje të Lirë në Informacionet me Karakter Publik dhe vlen edhe për komunat.
Në faqen zyrtare të Komunës së Tetovës ekziston një seksion i veçantë për informacionet me karakter publik. Aty publikohen informacione për personat përgjegjës për ndërmjetësimin gjatë realizimit të kësaj të drejte, mënyrat e parashtrimit të kërkesave, formulari për kërkesë, formulari për ankesë dhe procedurat për trajtimin e kërkesave.
Kjo është një pikënisje e rëndësishme për qytetarët që duan të kërkojnë dokumente ose të dhëna që nuk i gjejnë në faqen zyrtare. Por ekzistenca e formularëve dhe procedurave nuk është e mjaftueshme. Një sistem funksional duhet të sigurojë që qytetari ta kuptojë lehtësisht se ku duhet të drejtohet, çfarë informacioni mund të kërkojë dhe çfarë të bëjë nëse nuk merr përgjigje.
Sipas Agjencisë për Mbrojtjen e së Drejtës për Qasje të Lirë në Informacionet me Karakter Publik, afati i zakonshëm ligjor për përgjigje është 20 ditë. Në rastet kur kërkohet më shumë kohë, afati mund të zgjatet deri në 30 ditë, sipas kushteve të përcaktuara me ligj, ndërsa kërkuesi duhet të njoftohet për zgjatjen brenda afatit përkatës.
Këto afate nuk duhet të interpretohen si kohë e synuar për çdo përgjigje. Kur informacioni është i gatshëm dhe mund të jepet menjëherë, institucioni duhet të synojë ta ofrojë pa vonesa të panevojshme.
Por sa shpejt përgjigjet Komuna e Tetovës në praktikë? Indeksi i Transparencës Lokale për vitin 2025 ofron një të dhënë me rëndësi: gjatë testimit të kryer nga Transparency International–Maqedonia, kërkesa për qasje në informata publike iu dërguan komunave të përfshira në vlerësim. Sipas raportit, faqja 11 e PDF-së, të gjitha komunat, përveç Ohrit, iu përgjigjën kërkesave në kohë. Kjo do të thotë se Tetova dha përgjigje brenda afatit të konsideruar të rregullt në atë testim të veçantë.
Megjithatë, ky rezultat nuk tregon se sa ditë i nevojiten mesatarisht komunës për t’iu përgjigjur çdo kërkese. Për një vlerësim të tillë nevojiten statistika të hollësishme për të gjitha kërkesat e pranuara dhe të trajtuara gjatë vitit.
Të dhëna plotësuese ofron Indeksi i Transparencës Aktive për vitin 2025. Sipas rezultateve të publikuara nga Open Data, komunat e përfshira në vlerësim iu përgjigjën kërkesave për informata publike mesatarisht për 21 ditë, krahasuar me 15 ditë në vitin paraprak. Vetëm 54 për qind e institucioneve të vlerësuara u përgjigjën brenda afatit ligjor prej 20 ditësh.
Kjo shifër i referohet institucioneve të vlerësuara në përgjithësi dhe nuk duhet të interpretohet si koha mesatare e përgjigjes së Komunës së Tetovës. Ajo tregon, megjithatë, se shpejtësia e përgjigjeve mbetet sfidë në nivel institucional dhe se transparenca kërkon jo vetëm publikimin e dokumenteve, por edhe trajtimin në kohë të kërkesave të qytetarëve.
Për transparencën e Tetovës, pyetja nuk është vetëm nëse komuna ka një zyrtar përgjegjës ose nëse i respekton procedurat formale. Është gjithashtu e rëndësishme të dihet sa kërkesa pranohen çdo vit, sa prej tyre marrin përgjigje brenda afatit, sa refuzohen, sa ankesa parashtrohen dhe sa ditë duhen mesatarisht për të marrë informacionin.
Publikimi i këtyre statistikave do të ishte një hap i rëndësishëm drejt llogaridhënies. Komuna mund të publikojë çdo vit një raport të thjeshtë me numrin e kërkesave, kohën mesatare të përgjigjes, përqindjen e kërkesave të trajtuara brenda afatit dhe arsyet më të shpeshta të refuzimit ose vonesës.
Publikimi proaktiv: Qytetarët nuk duhet të kërkojnë çdo dokument veç e veç
Qasja në informata publike nuk duhet të funksionojë vetëm përmes kërkesave individuale. Një komunë transparente duhet të publikojë paraprakisht sa më shumë informacione me interes publik, pa pritur që qytetarët, gazetarët apo organizatat e shoqërisë civile t’i kërkojnë ato.
Në këtë kategori hyjnë buxheti i miratuar dhe ndryshimet e tij, raportet e realizimit të buxhetit, kontratat dhe prokurimet publike, vendimet e këshillit, procesverbalet e mbledhjeve, programet vjetore, raportet e punës, subvencionet, grantet, marrëveshjet me operatorët ekonomikë dhe raportet për realizimin e projekteve.
Komuna duhet të publikojë edhe informacione për shërbimet që ofron: dokumentet e nevojshme për aplikim, afatet, tarifat, kontaktet, oraret, kushtet për përfitim dhe procedurat e ankesave. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për qytetarët që nuk kanë njohuri juridike ose përvojë me administratën publike.
Në faqen e vjetër zyrtare të komunës mund të gjenden, për shembull, dokumentet e buxhetit dhe buxheti qytetar i Tetovës. Buxheti qytetar është veçanërisht i rëndësishëm sepse synon t’i paraqesë financat komunale në një format më të thjeshtë dhe t’i ndihmojë qytetarët të kuptojnë se si planifikohen dhe shfrytëzohen mjetet publike.
Por dokumentet duhet të jenë të përditësuara, të organizuara sipas viteve dhe temave, të lehta për t’u gjetur dhe të disponueshme në formate që mund të hapen e të përdoren. Një dokument i rëndësishëm i vendosur në një arkiv të vjetër, i publikuar vetëm si skanim i palexueshëm ose i vendosur në një kategori të paqartë, mund të jetë formalisht online, por praktikisht i paarritshëm për shumë qytetarë.
Në raportin e Transparency International–Maqedonia, pjesa për buxhetin, në faqen 9 të PDF-së, theksohet se buxhetet e komunave janë të publikuara, por jo gjithmonë në formate të lexueshme dhe lehtësisht të kërkueshme. Në disa raste ato paraqiten si dokumente të skanuara, duke e vështirësuar kërkimin, kopjimin dhe analizën e të dhënave.
Prandaj, transparenca nuk përfundon me publikimin e një PDF-je. Ajo kërkon një sistem të qartë, ku qytetari mund të gjejë shpejt informacionin për një projekt, kontratë, vendim ose shërbim pa pasur nevojë të kalojë nëpër shumë faqe dhe dokumente teknike.
Buxheti komunal: Qytetarët kanë të drejtë të dinë ku shkojnë paratë e tyre
Një nga fushat më të rëndësishme të transparencës është buxheti komunal. Buxheti nuk është vetëm një dokument financiar për administratën. Ai është pasqyra e prioriteteve të komunës dhe tregon se cilat nevoja të qytetarëve financohen, sa mjete ndahen për secilën fushë dhe çfarë synohet të arrihet.
Kur komuna ndan para për transportin publik, arsimin, rrugët, ndriçimin, higjienën, mbrojtjen sociale ose sportin, qytetarët duhet të mund të kuptojnë jo vetëm shumën e planifikuar, por edhe arsyen e ndarjes së saj dhe rezultatet që priten.
Për shembull, nëse një program komunal parasheh një shumë të caktuar për mirëmbajtjen e rrugëve, publiku duhet të mund të shohë se cilat rrugë janë planifikuar për ndërhyrje, cilat punime janë kontraktuar, sa kushtojnë dhe nëse janë përfunduar. Nëse ndahen para për transportin publik, qytetarët duhet të mund të shohin sa autobusë janë në dispozicion, sa kushton shërbimi, cilat linja mbulohen dhe nëse parashikohen investime të reja.
E njëjta logjikë vlen për ndihmën sociale. Një shumë e paraparë në buxhet nuk do të thotë automatikisht se ajo është shpenzuar ose se qytetarët e synuar e kanë marrë ndihmën. Për këtë arsye, duhet të publikohen shumat e miratuara, shpenzimet faktike, përfituesit sipas kategorive dhe rezultatet e programeve, duke respektuar privatësinë dhe mbrojtjen e të dhënave personale.
Dallimi mes buxhetit të planifikuar dhe buxhetit të realizuar është thelbësor. Nëse komuna planifikon të investojë një shumë në një projekt, por realizon vetëm një pjesë të saj, publiku duhet të dijë pse ndodhi kjo, nëse projekti u vonua, nëse u ndryshua kontrata dhe çfarë ndikimi pati kjo te qytetarët.
Për një transparencë më të madhe buxhetore, Komuna e Tetovës mund të publikojë raporte periodike me tabela të thjeshta që tregojnë:
- Sa mjete janë miratuar për secilën fushë.
- Sa mjete janë shpenzuar deri në një datë të caktuar.
- Sa mjete kanë mbetur të pashpenzuara.
- Cilat projekte janë përfunduar, cilat janë në realizim dhe cilat janë vonuar.
- Sa kanë kushtuar projektet dhe cilat janë rezultatet konkrete për qytetarët.
- Cilat ndryshime janë bërë gjatë vitit dhe për çfarë arsye.
Këto të dhëna duhet të publikohen në formate të lexueshme për qytetarët, jo vetëm në tabela kontabël ose dokumente që kërkojnë njohuri të specializuara financiare. Një tabelë e thjeshtë, një grafik ose një shpjegim me gjuhë të qartë mund ta bëjë buxhetin shumë më të kuptueshëm.
Këshilli komunal: Organi që duhet të kërkojë përgjegjësi
Në debatin për transparencën lokale, vëmendja shpesh përqendrohet te kryetari i komunës dhe administrata. Megjithatë, një rol po aq i rëndësishëm i takon Këshillit të Komunës, sepse këshilltarët janë përfaqësues të zgjedhur nga qytetarët dhe kanë përgjegjësi në miratimin e vendimeve që ndikojnë në jetën lokale.
Sipas Ligjit për Vetëqeverisjen Lokale, nenet 39–41, faqet 10–11 të PDF-së, mbledhjet e këshillit duhet të thirren sipas nevojës dhe jo më rrallë se një herë në tre muaj. Njoftimi për ditën, orën, vendin dhe rendin e propozuar të ditës duhet të publikohet së paku shtatë ditë para mbledhjes së rregullt. Ligji rregullon gjithashtu mënyrën e zhvillimit të mbledhjeve dhe punën e këshillit.
Këto nuk janë vetëm dispozita procedurale. Ato krijojnë mundësi që këshilli të veprojë si mekanizëm i rëndësishëm i kontrollit dhe llogaridhënies.
Këshilltarët nuk duhet ta kufizojnë rolin e tyre vetëm në pjesëmarrjen në mbledhje dhe votimin e propozimeve. Ata duhet të kërkojnë shpjegime për vendimet, të pyesin për realizimin e projekteve, të kërkojnë raporte për shpenzimet dhe të ngrenë shqetësimet që vijnë nga qytetarët. Kur një projekt vonohet, kur një shërbim nuk funksionon ose kur një kategori buxhetore nuk realizohet, këshilli duhet të kërkojë përgjigje të qarta.
Për ta bërë këtë rol më efektiv, do të ishte e dobishme që pyetjet e këshilltarëve, përgjigjet e kryetarit, propozimet e paraqitura dhe rezultatet e votimeve të publikoheshin në mënyrë sistematike. Qytetarët duhet të mund të shohin jo vetëm çfarë u vendos, por edhe kush e propozoi, kush e mbështeti, kush votoi kundër dhe cilat argumente u paraqitën.
Raporti i Transparency International–Maqedonia e trajton punën e këshillit si një nga tetë fushat kryesore të vlerësimit. Sipas gjetjeve për këshillat komunalë, faqja 8 e raportit, komunat publikojnë zakonisht vendimet e miratuara, por në disa raste mungon publikimi paraprak i propozimeve dhe dokumenteve që do të shqyrtohen. Po ashtu, nuk është praktikë e zakonshme publikimi i votës individuale të secilit këshilltar.
Kjo tregon se transparenca e këshillit duhet të përfshijë jo vetëm vendimin përfundimtar, por edhe procesin që çon deri te ai vendim. Kur qytetarët kanë qasje në materialet paraprake dhe mund të ndjekin diskutimin, ata kanë më shumë mundësi të kuptojnë arsyetimin e përfaqësuesve të tyre.
Një këshill komunal që kërkon vazhdimisht shpjegime dhe ndjek realizimin e vendimeve e forcon kontrollin demokratik. Në të kundërtën, nëse vendimet miratohen pa debat të mjaftueshëm dhe pa ndjekje të rezultateve, transparenca mbetet e kufizuar, edhe nëse dokumentet publikohen.
Qytetarët duhet të jenë pjesë e vendimmarrjes, jo vetëm vëzhgues
Transparenca ka vlerë të kufizuar nëse qytetarët informohen vetëm pasi vendimet janë marrë. Një komunë demokratike duhet t’u mundësojë banorëve të marrin pjesë në përcaktimin e prioriteteve, të paraqesin propozime dhe të shprehin mendimet e tyre para se të miratohen vendime që ndikojnë në jetën e tyre.
Kjo mund të bëhet përmes dëgjimeve publike, konsultimeve për buxhetin, takimeve në lagje, debateve për planet urbanistike, anketave dhe platformave digjitale për propozime qytetare.
Por konsultimi nuk duhet të jetë vetëm formal. Nëse komuna organizon një dëgjim publik, duhet të publikojë paraprakisht materialet, të shpjegojë se si mund të marrin pjesë qytetarët dhe të regjistrojë propozimet që paraqiten. Pas konsultimit, duhet të tregojë cilat propozime u pranuan, cilat nuk u pranuan dhe përse.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për grupet që shpesh kanë më pak mundësi të dëgjohen: të rinjtë, personat me aftësi të kufizuara, familjet me të ardhura të ulëta, të moshuarit, komunitetet etnike dhe banorët e zonave më pak të përfshira në vendimmarrje.
Pjesëmarrja qytetare nuk nënkupton se çdo propozim duhet të pranohet. Ajo nënkupton se çdo propozim duhet të trajtohet seriozisht dhe se qytetarët duhet të kenë mundësi të kuptojnë arsyet e vendimit përfundimtar.
Kur qytetarët shohin se mendimet e tyre merren parasysh, rritet besimi te institucionet. Kur konsultimet zhvillohen vetëm për të përmbushur një procedurë, pa ndikim të dukshëm në vendime, rrezikohet të krijohet bindja se pjesëmarrja publike nuk sjell ndryshim.
Shërbimet komunale duhet të jenë sa më afër qytetarit
Transparenca dhe qasja në shërbime janë të lidhura ngushtë. Një komunë mund të publikojë shumë informacione, por nëse qytetarët duhet të kalojnë nëpër procedura të ndërlikuara, të udhëtojnë disa herë në administratë ose të kërkojnë ndihmë për të kuptuar dokumentet, shërbimi nuk është plotësisht i qasshëm.
Informacioni për shërbimet komunale duhet të jetë i qartë dhe praktik. Qytetari duhet të dijë ku të drejtohet, çfarë dokumentesh i nevojiten, sa kohë zgjat procedura, nëse ka pagesë dhe kujt mund t’i drejtohet në rast problemi.
Për këtë arsye, komuna duhet të zhvillojë shërbime që janë sa më të thjeshta, të qasshme dhe të përshtatura për nevojat e qytetarëve. Kjo përfshin sportele informuese, kontakte funksionale, formularë të kuptueshëm, shërbime elektronike kur është e mundur dhe mbështetje për personat që nuk kanë aftësi të mira digjitale.
Shërbimet online mund ta lehtësojnë komunikimin me administratën, por nuk duhet të jenë e vetmja mënyrë e qasjes. Jo të gjithë qytetarët kanë të njëjtat pajisje, lidhje interneti ose njohuri teknologjike. Prandaj, shërbimet digjitale duhet të plotësohen me mundësi fizike dhe asistencë për ata që kanë nevojë.
Edhe gjuha ka rëndësi. Në një komunë shumëgjuhëshe si Tetova, informacionet me interes publik duhet të jenë të qasshme në gjuhët përkatëse, me terminologji të kuptueshme dhe pa formulime të panevojshme teknike. Informacioni që qytetari nuk mund ta kuptojë nuk e përmbush plotësisht qëllimin e transparencës.
Një shërbim i mirë publik nuk matet vetëm me faktin se ekziston, por edhe me kohën që qytetarit i duhet për ta përdorur, kostot që duhet të përballojë, qartësinë e procedurës dhe mënyrën se si trajtohet nga institucioni.
Në raportin e Transparency International–Maqedonia, faqja 10 e PDF-së, theksohet se një pjesë e komunave nuk kanë qendra shërbimi funksionale ose se ato nuk janë të organizuara në mënyrë që t’u ndihmojnë qytetarëve të marrin informacion. Kjo e bën të rëndësishme jo vetëm ekzistencën e një sporteli, por edhe aftësinë e tij për të ofruar udhëzime të qarta dhe për t’i ndihmuar qytetarët të realizojnë të drejtat e tyre.
Roli i mediave: T’i kthejnë dokumentet në informacion të kuptueshëm
Mediat kanë një rol të rëndësishëm në kontrollin e pushtetit lokal dhe në informimin e qytetarëve. Ato mund të analizojnë buxhetet, të krahasojnë premtimet me rezultatet, të kontrollojnë realizimin e projekteve dhe të kërkojnë shpjegime për vendimet që ndikojnë në jetën e përditshme.
Por roli i mediave nuk duhet të kufizohet vetëm te raportimi i njoftimeve të komunës ose deklaratave të zyrtarëve. Një njoftim se është miratuar një projekt nuk tregon domosdoshmërisht sa kushton, kur do të përfundojë, cilët qytetarë do të përfitojnë ose si do të matet suksesi i tij.
Për shembull, në vend që të raportojnë vetëm se komuna ka ndarë mjete për një investim, gazetarët mund të analizojnë dokumentet e buxhetit, të gjejnë kontratën përkatëse, të krahasojnë shumën e planifikuar me atë të kontraktuar dhe të kontrollojnë nëse punimet janë realizuar sipas afatit.
Në rastin e transportit publik, mediat mund të shqyrtojnë numrin e autobusëve, kostot e funksionimit, të hyrat nga biletat, subvencionet komunale, oraret dhe nevojën për linja të reja. Në rastin e projekteve infrastrukturore, mund të analizojnë vlerën e kontratave, ndryshimet e çmimeve, vonesat dhe ndikimin te banorët.
Ky lloj raportimi kërkon kohë dhe aftësi për të analizuar dokumente publike, por është i domosdoshëm për ta bërë buxhetin dhe punën e institucioneve të kuptueshme për publikun.
Mediat duhet gjithashtu të ndjekin pyetjet e qytetarëve dhe t’u japin hapësirë problemeve që nuk marrin përgjigje nga institucionet. Kur një çështje përsëritet në disa lagje ose prek një grup të madh banorësh, raportimi mund të ndihmojë që ajo të trajtohet në nivel institucional.
Një rol i tillë kërkon pavarësi editoriale, verifikim të fakteve dhe mundësi për t’i dhënë institucionit përkatës të drejtën e përgjigjes. Qëllimi nuk është të fajësohet automatikisht komuna, por të sigurohet që vendimet dhe shpenzimet publike të shqyrtohen në mënyrë të paanshme.
Roli i shoqërisë civile: Të monitorojë, të shpjegojë dhe të përfaqësojë interesin publik
Organizatat e shoqërisë civile mund të shërbejnë si urë lidhëse ndërmjet qytetarëve dhe institucioneve. Ato mund të analizojnë dokumentet, të monitorojnë shpenzimet, të kërkojnë informacione, të organizojnë debate publike dhe t’i ndihmojnë qytetarët të kuptojnë të drejtat e tyre.
Në shumë raste, qytetarët nuk kanë kohë ose njohuri të mjaftueshme për të shqyrtuar dokumente të gjata buxhetore, raporte financiare apo procedura të prokurimit publik. Organizatat e shoqërisë civile mund t’i përkthejnë këto informacione në analiza më të thjeshta, tabela krahasuese dhe raporte që tregojnë se çfarë është planifikuar, çfarë është realizuar dhe cilat çështje kërkojnë sqarim.
Ato mund të monitorojnë edhe mënyrën se si përfshihen qytetarët në vendimmarrje. Për shembull, mund të vlerësojnë nëse dëgjimet publike organizohen në kohë, nëse dokumentet publikohen para mbledhjeve, nëse propozimet qytetare marrin përgjigje dhe nëse grupet e margjinalizuara kanë mundësi reale të marrin pjesë.
Për të qenë efektive, shoqëria civile duhet të mbështetet në të dhëna të verifikueshme dhe të ruajë pavarësinë e saj. Ajo nuk duhet të jetë vetëm kritikuese, por edhe të propozojë zgjidhje konkrete për përmirësimin e transparencës, shërbimeve dhe pjesëmarrjes qytetare.
Bashkëpunimi ndërmjet mediave dhe shoqërisë civile mund të jetë veçanërisht i dobishëm. Organizatat mund të kryejnë hulumtime dhe analiza, ndërsa mediat mund t’i paraqesin gjetjet në mënyrë të kuptueshme për një publik më të gjerë. Kështu, informacioni nuk mbetet vetëm në raporte teknike, por shndërrohet në debat publik dhe mundësi për ndryshim.
Efikasiteti i shpenzimeve publike: Nuk mjafton të dihet sa para u shpenzuan
Transparenca është e lidhur drejtpërdrejt me efikasitetin e shpenzimeve publike. Qytetarët duhet të dinë jo vetëm sa para janë shpenzuar, por edhe çfarë është arritur me to.
Nëse një projekt kushton shumë, pyetja nuk është vetëm nëse pagesa është bërë sipas procedurave. Duhet të shqyrtohet edhe nëse projekti i përmbushi objektivat, nëse cilësia është e përshtatshme dhe nëse investimi u përgjigjet nevojave reale të qytetarëve.
Për shembull, nëse investohen mjete për ndriçimin publik, duhet të dihet sa rrugë janë ndriçuar, sa pika ndriçimi janë instaluar dhe nëse shërbimi funksionon. Nëse financohen programe për të rinjtë, duhet të publikohen aktivitetet, numri i pjesëmarrësve dhe rezultatet. Nëse ndahen subvencione për organizata ose kategori të caktuara qytetarësh, kriteret e përzgjedhjes dhe përfituesit duhet të jenë transparentë, në përputhje me rregullat për mbrojtjen e të dhënave personale.
Kjo është arsyeja pse raportet financiare duhet të shoqërohen me raporte për rezultatet. Një shpenzim mund të jetë i ligjshëm, por kjo nuk do të thotë automatikisht se është edhe efikas ose se i ka shërbyer interesit më të mirë publik.
Një sistem i mirë i llogaridhënies i lidh tri elemente: planifikimin, shpenzimin dhe rezultatin. Qytetarët duhet të mund të ndjekin zinxhirin nga vendimi për ndarjen e mjeteve deri te përfitimi konkret në komunitet.
Çfarë mund të bëjë Komuna e Tetovës për ta përmirësuar transparencën?
Të dhënat e publikuara dhe vlerësimet e pavarura tregojnë se transparenca duhet të trajtohet si proces i vazhdueshëm. Përmirësimi nuk kërkon vetëm më shumë dokumente, por edhe organizim më të mirë të informacionit, përgjigje më të shpejta dhe komunikim më të drejtpërdrejtë me qytetarët.
Disa hapa konkretë që do të ndihmonin janë:
- Një portal i qartë i transparencës. Të gjitha dokumentet kryesore të organizohen sipas temave dhe viteve, me kërkim të thjeshtë dhe lidhje funksionale.
- Publikimi periodik i realizimit të buxhetit. Përveç buxhetit të miratuar, të publikohen raportet e shpenzimeve dhe progresi i projekteve në intervale të rregullta.
- Statistika për kërkesat për informata publike. Të publikohet numri i kërkesave, koha mesatare e përgjigjes, përqindja e përgjigjeve brenda afatit dhe numri i ankesave.
- Transparencë më e madhe e këshillit. Të publikohen paraprakisht rendet e ditës, materialet, procesverbalet, votimet dhe përgjigjet ndaj pyetjeve të këshilltarëve.
- Konsultime publike me ndikim real. Qytetarët të përfshihen para marrjes së vendimeve dhe të informohen se si janë trajtuar propozimet e tyre.
- Informacion i thjeshtë dhe shumëgjuhësh. Dokumentet teknike të shoqërohen me përmbledhje të kuptueshme, tabela dhe shpjegime për publikun.
- Monitorim i rezultateve, jo vetëm i aktiviteteve. Raportet të tregojnë jo vetëm çfarë është bërë, por edhe sa ka kushtuar dhe çfarë ndryshimi ka sjellë për qytetarët.
- Qasje më e lehtë në shërbime. Procedurat të thjeshtohen, kontaktet të përditësohen dhe qytetarët të kenë mundësi të marrin ndihmë edhe kur nuk mund t’i përdorin shërbimet elektronike.
Këto masa do të krijonin një sistem ku transparenca nuk varet vetëm nga interesimi i një gazetari ose nga kërkesa e një qytetari, por është pjesë e zakonshme e punës së administratës.
Transparenca si kusht për besim dhe demokraci lokale
Komuna është niveli i pushtetit që qytetarët e përjetojnë më drejtpërdrejt. Vendimet e saj ndikojnë në rrugët ku ecin, transportin që përdorin, shkollat ku mësojnë fëmijët e tyre, hapësirat publike ku kalojnë kohën dhe shërbimet që u nevojiten çdo ditë. Për këtë arsye, transparenca lokale nuk është një çështje thjesht administrative, por një kusht themelor për demokracinë dhe besimin publik.
Vlerësimi i Transparency International–Maqedonia për vitin 2025, ku Tetova mori 43 pikë në mesin e tetë komunave të shqyrtuara, tregon se ka hapësirë për përmirësim. Ndërkohë, rezultati prej 81,4 për qind në Indeksin e Transparencës Aktive tregon se publikimi proaktiv i dokumenteve është një dimension tjetër që duhet vlerësuar veçmas. Të dy treguesit së bashku nënvizojnë nevojën që transparenca të mos shihet vetëm si publikim dokumentesh, por edhe si qasje praktike në informata, shërbime, vendimmarrje dhe llogaridhënie.
Për të përmirësuar këtë gjendje nevojitet angazhim nga të gjitha palët. Komuna duhet të publikojë informacione të plota dhe të kuptueshme; këshilli duhet të kërkojë përgjegjësi dhe të mbikëqyrë zbatimin e vendimeve; mediat duhet të analizojnë dokumentet dhe të kontrollojnë premtimet; ndërsa shoqëria civile duhet të monitorojë, të propozojë zgjidhje dhe t’i ndihmojë qytetarët të kuptojnë të drejtat e tyre.
Në fund, transparenca nuk duhet të matet vetëm me pyetjen se sa dokumente janë publikuar, por me pyetjen se sa më lehtë mundet qytetari të kuptojë se çfarë po ndodh me komunën e tij. A mund ta gjejë buxhetin? A mund të kuptojë ku shpenzohen paratë? A mund të marrë përgjigje në kohë? A mund të ndikojë në një vendim që e prek drejtpërdrejt? Dhe a mund të kërkojë llogari kur rezultatet nuk përputhen me premtimet?
Një komunë transparente nuk është ajo që vetëm publikon informacion, por ajo që e bën informacionin të kuptueshëm, e pranon kontrollin publik dhe u krijon qytetarëve mundësi reale për të marrë pjesë në vendimmarrje. Kur buxheti është i qasshëm, vendimet shpjegohen, shpenzimet kontrollohen dhe zëri i qytetarëve dëgjohet, transparenca shndërrohet nga një detyrim ligjor në një praktikë që forcon demokracinë lokale dhe e afron pushtetin me njerëzit të cilëve u shërben.
Autori: Angel Stojanovski
Ky aktivitet mbështetet nga Iniciativa për Demokraci Dixhitale CIVICUS (DDI)