Колку јавни информации може да најде еден млад човек за Општина Тетово?
Кога зборуваме за транспарентноста на една општина, прашањето не е само дали информациите се објавуваат. Прашањето е и колку лесно можат да се најдат, колку се целосни и дали еден граѓанин може да ги разбере и да ги користи тие информации.
За младите, ова е особено важно. Одлуките на општината директно влијаат врз секојдневниот живот: од патиштата, транспортот и јавните простори, до образованието, спортот, културата, животната средина, урбанизмот и начинот на кој се трошат јавните средства.
Но, ако еден млад човек сака да знае колку средства се планирани за одредена активност, што одлучил Советот на Општината, кој добил јавен договор или како може да побара одреден документ, колку е лесно да го најде одговорот?
Што е јавно на веб-страницата на Општина Тетово?
Значителен дел од официјалните информации се достапни на веб-страницата на Општина Тетово. На официјалната веб-страница се објавени документи и секции поврзани со буџетот, актите и одлуките, електронските услуги, учеството во донесувањето одлуки и информациите од јавен карактер.
Општината има и посебна страница за Информации од јавен карактер, каде што граѓаните можат да ја најдат постапката за барање информации, образецот за барање, образецот за жалба и податоците за одговорните лица. Општината исто така наведува дека барањата за пристап до информации можат да се поднесат по пошта или преку официјалната електронска пошта.
Тоа значи дека граѓанинот не е ограничен само на информациите што општината проактивно ги објавила. Доколку одредена јавна информација не е достапна онлајн, постои и механизам таа официјално да се побара.
Буџетот: колку средства има и за што се трошат?
Буџетот е еден од најважните документи за разбирање на приоритетите на една општина.
Во официјалните документи на Општина Тетово можат да се најдат одлуки за буџетот и неговата реализација. На пример, Одлуката за извршување на Буџетот на Општина Тетово за 2025 година е објавена во Службениот гласник на Општината и го утврдува начинот на извршување на буџетот. Во документот исто така се појаснува дека буџетот се состои од основен буџет, активности за самофинансирање, субвенции, кредити и донации.
Но, буџетската транспарентност не значи само објавување на еден документ.
За граѓанинот е важно да може да одговори на прашања како:
- Колку средства се планирани?
- Колку средства се потрошени?
- За што се потрошени?
- Кои проекти се реализирани?
- Колку е потрошено за конкретен проект?
- Дали е реализирано она што било планирано?
Токму тука се прави разликата помеѓу објавувањето на податоците и разбирливоста на податоците.
Што покажуваат најновите мерења за Тетово?
Една од најновите проценки е Индексот на транспарентност на локалната самоуправа за 2025 година, изработен од Transparency International–Macedonia.
Истражувањето е особено интересно затоа што не мери само дали една општина има веб-страница. Тој користи 91 прашање и анализира различни области од функционирањето на општините: работата на Советот, буџетот, односите со граѓаните, пристапот до информации од јавен карактер, јавните набавки, јавните претпријатија и институции, јавните дебати и други индикатори.
Во оваа проценка, Општина Тетово доби 43 од 100 поени, додека просекот на осумте анализирани општини изнесуваше 52 поени.
Тетово е рангирано со 43 поени, по Битола со 67, Велес со 60, Штип со 55, Струмица со 54, Куманово со 51 и Аеродром со 49, додека Охрид доби 39 поени.
Според истражувањето, еден од најголемите проблеми е што значителен дел од информациите недостасуваат на веб-страниците на општините, што го отежнува создавањето јасна слика за тоа како функционираат локалните институции и како се управува со јавните средства.
Но, друг индекс го оценува Тетово многу повисоко
На прв поглед, овие резултати можат да изгледаат контрадикторни.
Индексот на активна транспарентност 2025 ја рангира Општина Тетово со 81,4%, во категоријата „многу добро“. Во овој индекс, Тетово се наоѓа на 59-то место на листата на оценети институции.
Зошто постои толку голема разлика помеѓу 81,4% и 43 поени?
Затоа што овие два индекси не го мерат точно истото.
Индексот на активна транспарентност се фокусира на нивото на проактивно објавување информации од страна на институциите. Од друга страна, индексот на Transparency International користи поширока методологија која го опфаќа и функционирањето на Советот, буџетот, пристапот до информации, јавните набавки, јавните институции и јавните дебати.
Ова ни покажува нешто важно:
Една општина може да биде релативно добра во објавувањето информации, но тоа автоматски не значи дека целиот процес на транспарентност и отчетност е подеднакво развиен.
А што е со „отвореноста“ на општините?
Друго важно мерење е Индексот на отвореност 2025 на Фондацијата Метаморфозис и Rural Coalition.
Овој индекс не ја гледа транспарентноста само како објавување документи. Тој анализира четири компоненти: транспарентноста, пристапноста, начинот на консултирање со граѓаните и подготвеноста за подобрување на интегритетот, како и ефикасноста во работењето.
Во 2025 година, просечната отвореност на општините во земјата се зголеми од 37% во 2024 година на 40%.
Сепак, истражувачите и понатаму го оценуваат ова како ниско ниво на отвореност на локалната власт. Во ова истражување, општините од Источниот Регион имале најдобри резултати, додека Полошкиот Регион бил регионот со најниско ниво на отвореност.
Ова го прави прашањето за транспарентноста во Тетово уште поинтересно, бидејќи Тетово е најголемата општина во Полошкиот Регион и еден од главните урбани центри во регионот.
Кои информации треба да ги бара еден граѓанин?
За еден млад човек кој сака да провери што се случува во неговата општина, некои од најважните информации се:
- Буџетот и расходите – колку средства се планирани и колку се реализирани.
- Одлуките на Советот – што е одлучено и за кои прашања.
- Јавните набавки – што се купува со јавни средства и кој ги добива договорите.
- Општинските проекти – кои проекти се планирани, колку чинат и дали се реализирани.
- Јавните повици – кој може да аплицира за поддршка, субвенции или општински програми.
- Јавните институции и претпријатија – како функционираат и какви информации објавуваат.
- Граѓанското учество – кога граѓанинот може да учествува во дебати, консултации или други процеси на донесување одлуки.
Дали јавната информација секогаш е лесна за разбирање?
Не секогаш.
Еден документ може да биде објавен онлајн и формално да биде „јавен“, но за обичниот граѓанин може да биде тежок за разбирање.
Одлука од десетици страници, буџетска табела или документ за јавна набавка може да содржи многу важни информации, но тие не мора да бидат претставени во форма што еден млад човек може да ја разбере за неколку минути.
Токму затоа пристапот до информации и разбирањето на информациите треба да се гледаат како две поврзани, но не и идентични работи.
Транспарентноста не завршува со објавувањето
Јавните податоци се само првата точка.
Потранспарентна општина е онаа во која граѓаните можат да ги најдат информациите, да ги разберат и да ги користат за да учествуваат во јавниот живот.
Резултатите од најновите истражувања покажуваат дека Општина Тетово има достапни јавни информации и формални механизми за пристап до информации, но исто така постои простор за подобрување во целокупната транспарентност, отчетноста и начинот на кој информациите им се презентираат на граѓаните.
За младите, предизвикот не е само да прашаат „Дали информацијата е онлајн?“
Поважно прашање е:
„Можам ли да ја најдам, да ја разберам и да ја користам оваа информација за да знам што се случува во мојот град?“
Токму тука транспарентноста се претвора во граѓанско учество.
Извори
- Општина Тетово – Информации од јавен карактер – официјални информации за правото на пристап до информации, постапките и обрасците.
- Transparency International–Macedonia – Local Transparency Index 2025 – проценка на транспарентноста на осум општини, каде што Тетово доби 43/100.
- Индекс на активна транспарентност 2025 – Open Data – Тетово со резултат од 81,4%.
- Metamorphosis – Индекс на отвореност 2025 – анализа на отвореноста на сите единици на локалната самоуправа во земјата.
- Metamorphosis – Local Self-Government Still Far from Genuine Openness – резултати од Индексот на отвореност 2025 и националниот просек од 40%.
- Општина Тетово – Одлука за извршување на Буџетот за 2025 година – официјален документ на Општина Тетово.
- Општина Тетово – Регистар на акти/документи – меѓу другото, содржи документи поврзани со буџетот и буџетскиот календар.
Автор: Ангел Стојановски
Оваа активност е поддржана од Иницијативата за дигитална демократија CIVICUS (DDI)