Од преполните контејнери и недостигот на простор до одговорноста на граѓаните и институциите
Чистотата на еден град обично не се забележува кога системот функционира. Се забележува кога контејнерите се преполни, кога отпадот останува околу нив, кога тротоарите се блокирани, кога зелените површини не се одржуваат или кога по врнежи јавните површини стануваат тешко проодни.
Во Тетово, овие проблеми не се нови. Во текот на 2026 година има неколку активности насочени кон подобрување на јавната хигиена, собирањето отпад, одржувањето на јавните површини и контролата на користењето на јавниот простор. Но, зад повремените акции останува едно пошироко прашање: дали Тетово има доволно ефикасен и одржлив систем за одржување на чистотата на градот?
Формално, одговорностите се поделени меѓу повеќе институции и компании. Општина Тетово на својата официјална страница наведува дека комуналните дејности опфаќаат одржување на јавната хигиена, собирање и транспорт на комуналниот отпад, одржување на паркови и зеленило, јавни паркинзи, локални улици и други јавни површини.
За дел од овие услуги е задолжено Јавното комунално претпријатие „Тетовo“. На официјалната страница на JKP „Тетовo“, меѓу услугите се наведени чистење и одржување на јавните површини, како и одржување на парковите, урбаното зеленило и јавните зелени површини.
Во управувањето со комуналниот отпад значајна улога има и Saubermacher Tetovo. Општина Тетово наведува дека Saubermacher е ангажиран за собирање и депонирање на комуналниот отпад на регионалната депонија Русино.
Оваа поделба е важна затоа што кога граѓанинот ќе види преполн контејнер или отпад оставен на јавна површина, причината не мора секогаш да биде иста. Едно е собирањето на отпадот, друго е метењето и миењето на улиците, трето е одржувањето на зеленилото, а четврто е контролата и санкционирањето на оние кои го нарушуваат јавниот простор.
Токму тука се појавува еден од главните проблеми: граѓанинот го гледа резултатот, додека институциите се поделени според своите надлежности.
Еден од највидливите проблеми во Тетово остануваат контејнерите за отпад. Во повеќе делови од градот, отпадот не се отстранува доволно брзо, па контејнерите остануваат полни подолго време. Кога нивниот капацитет ќе се надмине, отпадот почнува да се остава околу нив, со што комуналниот проблем станува проблем на јавната хигиена.
Но причината не може автоматски да се припише само на нередовното собирање.
Тетово е град со голем број жители, студенти и дневни миграции од околните населени места. Во одредени делови од градот количината на отпад што се создава е голема, а бројот и капацитетот на контејнерите не секогаш изгледаат доволни за реалната потреба. Ако на одредена локација има повеќе жители и повеќе отпад, а капацитетот на контејнерите остане ист, преполнувањето станува очекуван резултат.
Тука постои и проблем со динамиката на собирање. Дури и кога контејнерите се празнат редовно според утврден распоред, тој распоред можеби не е доволен за најоптоварените локации. Еден систем кој функционира во помалку фреквентен дел од градот не мора да биде доволен и за густо населена улица.
Во септември 2026 година, ЈКП „Тетово“ започна акција за миење на контејнерите и чистење на просторот околу нив. Според Ора24, акцијата се спроведувала во вечерните часови и била насочена кон местата каде што најчесто се создава отпад околу контејнерите.
Од ЈКП воедно апелирале до граѓаните отпадот да го фрлаат во контејнерите, а не околу нив, и да не оставаат инертен отпад во близина на контејнерите.
Апелот има основа, бидејќи дел од проблемот е и несоодветното однесување на граѓаните. Во градот често може да се забележи отпад оставен покрај контејнерите, иако во нив има простор, како и мешање на различни видови отпад. Особен проблем е оставањето кабаст отпад, градежен материјал и друг отпад на места кои не се наменети за тоа.
Но, и тука потребна е одредена дистанца од едноставното објаснување дека „граѓаните се виновни“.
Ако контејнерите се преполни, ако нивниот број не одговара на бројот на жители или ако собирањето не е доволно често, тогаш и системот има свој дел од одговорноста.
Од друга страна, ако контејнерот има слободен простор, а отпадот намерно се остава на земја покрај него, тогаш проблемот очигледно не може да се реши само со додавање нови контејнери.
Тука се појавува и третата страна на проблемот – институционалната контрола.
Ако граѓанинот знае дека несоодветното фрлање отпад речиси никогаш не резултира со санкција, тогаш казната престанува да биде реален дел од системот и останува само формална можност. Но, од друга страна, санкционирањето само по себе не е решение доколку граѓаните немаат доволно контејнери, организирано собирање или јасни можности за правилно отстранување на различните видови отпад.
Затоа, проблемот со преполните контејнери не може да се реши со една мерка. Потребна е комбинација од доволен број и соодветен распоред на контејнерите, почесто собирање на отпадот на најоптоварените локации, јасни правила за различните видови отпад и ефикасна инспекциска контрола.
Особено важно е да постои институционална реакција кон граѓаните и субјектите кои постојано го оставаат отпадот несоодветно. Без контрола и реални санкции, апелите за одговорно однесување имаат ограничен ефект.
Но санкциите имаат смисла само ако граѓаните имаат реална и достапна алтернатива за правилно отстранување на отпадот.
Прашањето затоа не е само „кој го фрлил отпадот?“, туку и „дали системот му овозможува на граѓанинот правилно да го фрли отпадот и дали институциите реагираат кога некој свесно ги прекршува правилата?“
Одговорот на овие две прашања е важен за разбирање зошто проблемот со отпадот во Тетово постојано се повторува.
Покрај контејнерите, важен дел од проблемот е и начинот на кој се третира отпадот по неговото собирање. Во 2025 година започна пилот-проект за селекција на отпад во населбата Тетовчанка. Според објавените информации, во првата фаза биле поставени контејнери за одделно собирање на пластика, хартија и мешан комунален отпад на 19 јавни локации.
За домаќинствата во населбата биле предвидени и индивидуални канти за различни видови отпад.
Ова претставува чекор подалеку од класичниот модел во кој целиот отпад се фрла во ист контејнер. Но вистинскиот тест за ваков систем не е бројот на поставени садови, туку дали граѓаните навистина ќе го селектираат отпадот и дали тој потоа ќе се собира и обработува на соодветен начин.
Во поширок регионален контекст, Тетово и Полошкиот регион сè уште се соочуваат со сериозни предизвици во управувањето со отпадот. Во 2026 година државните институции најавија модернизација на регионалниот систем за управување со отпад поврзан со Русино. МИА извести за набавката на механизација и мерките за модернизација на регионалниот систем.
Ова е важно затоа што чистотата на Тетово не завршува со контејнерот. Отпадот мора да биде собран, транспортиран и соодветно депониран или обработен. Доколку еден дел од системот не функционира, проблемот се пренесува на следниот.
Проблем за јавниот простор се и физичките пречки на тротоарите. Во август 2026 година, Општинскиот инспекторат спроведуваше акции за ослободување на тротоарите од производи и опрема кои го попречуваат движењето на пешаците. Коха извести дека инспекциските служби на одредени локации одземаат стока и опрема што ги блокираат тротоарите, особено долж булеварот „Илинден“.
Ова не е само прашање на урбан ред. Кога тротоарот е блокиран, пешакот често е принуден да се движи по коловозот. За учениците, студентите и граѓаните кои секојдневно пешачат низ градот, тоа директно влијае врз безбедноста и пристапноста.
Но и овде останува прашањето за континуитетот. Ако по една инспекциска акција тротоарите повторно се окупираат, тогаш проблемот не е трајно решен. Потребни се континуирани контроли, јасни правила и еднаква примена на правилата за сите.
Сличен проблем се појавува и кај градежните активности. Во април 2026 година, Коха извести дека Општинскиот инспекторат преземал мерки против градежни компании поради загадување на улиците и јавните површини. Според извештајот, од компаниите било побарано да ја отстранат нечистотијата предизвикана од нивните активности, вклучително и со миење на улиците.
Овој пример покажува дека одржувањето на јавната чистота не зависи само од комуналните претпријатија и граѓаните. И градежните компании, угостителските објекти, продавниците и другите субјекти кои го користат јавниот простор имаат обврски.
Чистиот град не се создава само со акции
Најлесно е проблемот со чистотата во Тетово да се сведе на едно објаснување: или граѓаните не се одговорни, или институциите не работат доволно. Реалноста е посложена.
Кога контејнерите се преполни, дел од проблемот може да биде недоволниот капацитет или фреквенција на собирање. Кога отпад се остава покрај празен контејнер, одговорноста е пред сè кај оној што го остава. Кога тротоар е узурпиран, инспекцијата има обврска да реагира. Кога санкции речиси и да нема, системот создава услови истото однесување да се повторува.
Затоа, одржувањето на јавниот простор треба да се гледа како систем, а не како серија одделни акции.
Потребни се доволно контејнери на соодветни локации, редовно и почесто собирање таму каде што има најголемо оптоварување, можности за правилно одложување на кабаст и друг специфичен отпад, селекција и рециклирање, редовно одржување на улиците и зелените површини, но и инспекциски механизми кои навистина функционираат.
Истовремено, потребно е и граѓаните да имаат јасна одговорност. Јавниот простор не може да остане чист ако дел од населението продолжи да го користи просторот околу контејнерите како нелегална депонија.
Но за да се очекува одговорно однесување, мора да постои и функционална алтернатива. Не може граѓанинот да биде повикан да селектира отпад ако нема доволно садови за селекција. Не може да се очекува правилно отстранување на кабаст отпад ако граѓаните немаат јасна и достапна услуга за негово преземање.
Токму затоа, главното прашање за Тетово во оваа област не е само колку акции за чистење ќе бидат спроведени во текот на годината.
Прашањето е дали градот може да изгради систем во кој контејнерите нема редовно да се преполнуваат, отпадот нема да останува со денови на јавните површини, граѓаните ќе имаат услови правилно да го одложуваат отпадот, а оние што намерно ги прекршуваат правилата ќе бидат идентификувани и санкционирани.
За младите, јавниот простор е нешто повеќе од улица и контејнер. Тоа е просторот низ кој се движат до училиште и факултет, местото каде што поминуваат време со пријателите, парковите, плоштадите, тротоарите и зелените површини.
Затоа, квалитетот на јавниот простор е и прашање на квалитетот на животот.
Во 2026 година има повеќе конкретни активности: миење и чистење околу контејнерите, пилот-селекција на отпад, инспекциски акции за ослободување на тротоарите и поголем регионален фокус врз управувањето со отпадот.
Но останува најважниот тест: дали овие активности ќе станат дел од редовен систем или ќе останат повремени интервенции што се повторуваат секогаш кога проблемот повторно ќе стане видлив?
За град со голем број жители и интензивна дневна динамика, чистотата не може да зависи само од апелите до граѓаните или од повремените акции.
Потребни се редовна и доволни комунална услуги, соодветен број контејнери, јасни правила, функционален систем за отпад, континуирана инспекција и реални санкции – но и поголема одговорност од страна на самите граѓани.
На крајот, квалитетот на еден град не се мери само по новите згради, булевари и капитални инвестиции. Се гледа и во најобичните работи: дали контејнерот е празен кога треба да биде, дали има простор за пешачење, дали парковите се одржуваат и дали јавниот простор навистина им припаѓа на сите.
Токму во тие секојдневни детали граѓаните најдиректно го чувствуваат функционирањето, или нефункционирањето, на локалната власт.
Автор: Ангел Стојановски
Оваа активност е поддржана од Иницијативата за дигитална демократија CIVICUS (DDI)